واژهنامهٔ ریاضی
تعریفهای کوتاه و ساده از واژههای ریاضی که در مدرسه با آنها روبهرو میشوید، هر کدام با یک مثال و پیوندی به درس یا ماشینحسابی برای ادامه.
ا
- اتحاد
تساویای که برای هر مقدار متغیر درست است.
مثال:
- احتمال
اینکه یک پیشامد چقدر محتمل است، از ۰ (ناممکن) تا ۱ (حتمی). با پیامدهای همشانس برابر است.
مثال: آمدن ۶ با تاس سالم: .
- انتگرال
عکس مشتق، یا مساحت زیر یک منحنی. برای داریم .
- انحراف معیار
معیاری از اینکه دادهها چقدر حول میانگین پراکندهاند: ریشهٔ دوم واریانس.
ب
- برد (تابعها)
همهٔ مقادیر خروجی که یک تابع میتواند تولید کند.
مثال: برد برابر است.
- بردار
کمیتی که هم اندازه دارد و هم جهت.
مثال: اندازهٔ دارد.
- بردار یکه
برداری به طول ۱، که با تقسیم یک بردار بر طولش به دست میآید.
- بزرگترین مقسومعلیه مشترک (ب.م.م)
بزرگترین عدد طبیعی که دو یا چند عدد را بدون باقیمانده تقسیم میکند.
مثال:
پ
- پایه
در توان ، عدد که در خودش ضرب میشود. همچنین ضلع پایینی شکل که برای مساحت به کار میرود (قاعده).
مثال: در پایه ۲ است.
ت
- تابع
قاعدهای که به هر ورودی دقیقاً یک خروجی میدهد.
مثال: مقدار را میدهد.
- تابع مرکب
تابعی که روی خروجی تابع دیگر اعمال میشود: یعنی اول ، بعد .
مثال: اگر و ، آنگاه .
- تانژانت (مثلثات)
در مثلث قائمالزاویه، ضلع مقابل تقسیم بر ضلع مجاور: .
- تجزیه به عوامل اول
نوشتن یک عدد به صورت حاصلضرب عددهای اول.
مثال:
- تجزیه کردن
نوشتن یک عبارت به صورت حاصلضرب عبارتهای سادهتر.
مثال:
- ترتیب عملیات
ترتیب پذیرفتهشده برای انجام محاسبه: پرانتزها، توانها، ضرب و تقسیم (از چپ به راست)، سپس جمع و تفریق (از چپ به راست). با نامهای BIDMAS، BODMAS یا PEMDAS شناخته میشود.
مثال: ، نه ۲۰.
- ترکیب
انتخاب چند عضو که در آن ترتیب اهمیت ندارد: .
مثال: انتخاب ۲ نفر از ۴ نفر: راه.
- تناسب
گزارهای که میگوید دو نسبت برابرند.
مثال:
ث
- ثابت
مقداری که تغییر نمیکند، مثل عددی تنها در یک عبارت.
مثال: در ثابت ۹ است.
ج
- جایگشت
چیدمانی از اعضا که در آن ترتیب اهمیت دارد: .
مثال: چیدن ۲ نفر از ۴ نفر به ترتیب: .
- جمله
یک بخش از عبارت که با علامت یا از بقیه جدا میشود. همچنین هر عدد در یک دنباله.
مثال: سه جمله دارد.
- جملههای متشابه
جملههایی با دقیقاً همان متغیرها و توانها که میتوان آنها را جمع کرد.
مثال: و متشابهاند: با هم میشوند.
چ
- چارک
مقادیری که دادههای مرتب را به چهار بخش برابر تقسیم میکنند: (پایینی)، (میانه) و (بالایی).
- چندجملهای
عبارتی شامل جملههایی با توانهای طبیعی متغیر که با هم جمع یا از هم کم میشوند.
مثال:
- چندضلعی
شکل بستهٔ تختی که از ضلعهای راست ساخته شده است.
مثال: مثلثها، چهارضلعیها و ششضلعیها چندضلعیاند؛ دایره نه.
- چهارضلعی
چندضلعیای با چهار ضلع. مجموع زاویههایش است.
ح
- حجم
فضایی که یک جسم سهبعدی اشغال میکند، بر حسب واحد مکعب.
مثال: استوانه: .
خ
- خارجقسمت
حاصل یک تقسیم.
مثال: در خارجقسمت ۵ است.
- خطهای عمود بر هم
خطهایی که با زاویهٔ قائمه یکدیگر را قطع میکنند. حاصلضرب شیبهایشان است (مگر یکی عمودی باشد).
- خطهای موازی
خطهایی که هرگز به هم نمیرسند. خطهای موازی شیب یکسان دارند.
د
- دامنه
همهٔ مقادیر ورودی که یک تابع مجاز است بگیرد.
مثال: دامنهٔ برابر است.
- دامنهٔ تغییرات (آمار)
بزرگترین مقدار منهای کوچکترین مقدار در یک مجموعهٔ داده.
مثال: دادههای ۴، ۹، ۲، ۷: دامنهٔ تغییرات .
- دترمینان
عددی که از یک ماتریس مربعی محاسبه میشود. برای برابر است؛ ماتریس فقط وقتی وارون دارد که این مقدار صفر نباشد.
- درجه (چندجملهای)
بزرگترین توان متغیر در یک چندجملهای.
مثال: از درجهٔ ۳ است.
- درصد
عددی از ۱۰۰. یعنی .
مثال: از ۵۰ برابر است.
- دستگاه معادلات
دو یا چند معادله که باید همزمان درست باشند.
مثال: و نتیجه میدهند ، .
- دلتا (ممیز)
برای ، مقدار . مثبت: دو ریشهٔ حقیقی؛ صفر: یک ریشه؛ منفی: بدون ریشهٔ حقیقی.
- دنبالهٔ حسابی
فهرستی از عددها که در هر گام مقدار ثابتی (قدر نسبت) به آن اضافه میشود. جملهٔ ام برابر است.
مثال: قدر نسبت دارد.
- دنبالهٔ هندسی
فهرستی از عددها که هر جمله برابر جملهٔ قبلی ضرب در عددی ثابت (قدر نسبت) است. جملهٔ ام برابر است.
مثال: قدر نسبت دارد.
- دوجملهای
چندجملهایای با دقیقاً دو جمله.
مثال: و دوجملهایاند.
ذ
- ذوزنقه
چهارضلعیای با یک جفت ضلع موازی. مساحت .
ر
- رأس
نقطهٔ گوشهای که خطها یا یالها در آن به هم میرسند؛ در سهمی، نقطهٔ برگشت آن.
مثال: رأس نقطهٔ است.
- رادیان
یکایی برای زاویه: زاویهای که کمانی به طول شعاع میسازد. رادیان .
- رادیکال گنگ
ریشهای که نمیتوان آن را به عدد صحیح یا کسر ساده کرد.
مثال:
- ربع (ناحیه)
یکی از چهار ناحیهای که محورهای و صفحه را به آنها تقسیم میکنند، از بالا سمت راست در جهت پادساعتگرد از I تا IV شمارهگذاری میشوند.
- ریشه (معادله)
مقداری از متغیر که معادله را درست میکند؛ برای جایی که نمودار محور را قطع میکند.
مثال: ریشههای عبارتاند از و .
- ریشهٔ دوم
عددی که اگر در خودش ضرب شود عدد اصلی را میدهد. ریشهٔ نامنفی را نشان میدهد.
مثال:
- ریشهٔ سوم
عددی که اگر سه بار در خودش ضرب شود، عدد اصلی را میدهد.
مثال: چون .
ز
- زاویه
مقدار چرخش بین دو نیمخط که در یک نقطه (رأس) به هم میرسند، بر حسب درجه یا رادیان.
- زاویهٔ باز
زاویهای بزرگتر از و کوچکتر از .
- زاویهٔ تند
زاویهای بزرگتر از و کوچکتر از .
مثال: هر زاویهٔ مثلث متساویالاضلاع، ، تند است.
- زاویهٔ قائمه
زاویهای دقیقاً برابر که اغلب با یک مربع کوچک مشخص میشود.
- زاویههای متمم
دو زاویه که مجموعشان است.
مثال: و متمماند.
- زاویههای مکمل
دو زاویه که مجموعشان است.
مثال: و مکملاند.
س
- ساده کردن
نوشتن یک عبارت به شکلی کوتاهتر و همارز: جمع کردن جملههای متشابه، ساده کردن عاملهای مشترک و غیره.
- سهمی
نمودار U شکل تابع درجهٔ دوم .
- سود (بهره)
پولی که برای وام پرداخت میشود یا از پسانداز به دست میآید. سود ساده است؛ در سود مرکب، سود هر دوره به موجودی اضافه میشود.
- سینوس
در مثلث قائمالزاویه، ضلع مقابل تقسیم بر وتر: .
ش
- شعاع
فاصلهٔ مرکز دایره تا لبهٔ آن؛ نصف قطر.
- شکل شیب-عرض از مبدأ
معادلهٔ خط به صورت : شیب ، و خط محور را در قطع میکند.
- شکلهای متشابه
شکلهایی با زاویههای یکسان که همهٔ ضلعهایشان با یک نسبتاند: یکی بزرگشدهٔ دیگری است.
- شیب
اینکه یک خط چقدر تند است: تغییر عمودی تقسیم بر تغییر افقی، .
مثال: از تا : .
ص
- صورت
عدد بالای کسر: چند قسمت برداشته شده است.
مثال: در صورت ۳ است.
ض
- ضریب
عددی که در یک جمله در متغیر ضرب شده است.
مثال: در ضریب ۷ است.
ع
- عامل (مقسومعلیه)
عدد یا عبارتی که دیگری را بدون باقیمانده تقسیم میکند.
مثال: مقسومعلیههای ۱۲ عبارتاند از ۱، ۲، ۳، ۴، ۶ و ۱۲.
- عبارت
عددها، متغیرها و عملیات کنار هم، بدون علامت مساوی.
- عبارت جبری
ترکیبی از عددها، حرفها (متغیرها) و عملیات، بدون علامت مساوی.
مثال:
- عبارت گویا
کسری که صورت و مخرجش چندجملهایاند.
مثال:
- عدد اعشاری
عددی که با ممیز نوشته میشود و رقمهای بعد از ممیز دهمها، صدمها و غیرهاند.
مثال:
- عدد اول
عدد طبیعی بزرگتر از ۱ که تنها مقسومعلیههایش ۱ و خودش است.
مثال: 2, 3, 5, 7, 11, 13, …
- عدد پی (π)
نسبت محیط هر دایره به قطر آن، حدود 3.14159. عددی گنگ است.
- عدد حسابی
عددی بدون بخش کسری: ۰، ۱، ۲، ۳، …
- عدد صحیح
عددی بدون بخش کسری که میتواند مثبت، منفی یا صفر باشد.
مثال:
- عدد طبیعی
عدد شمارشی: ۱، ۲، ۳، … (برخی کتابها ۰ را هم شامل میکنند).
- عدد گنگ
عددی که نمیتوان آن را به صورت کسر دو عدد صحیح نوشت؛ بسط اعشاری آن نه تمام میشود و نه تکرار.
مثال: و
- عدد گویا
عددی که میتوان آن را به صورت نوشت، که و عدد صحیحاند.
مثال: و
- عدد مخلوط
یک عدد صحیح و یک کسر سره که کنار هم نوشته میشوند.
مثال:
- عدد مرکب
عدد طبیعی بزرگتر از ۱ که مقسومعلیهی غیر از ۱ و خودش دارد.
مثال: ۱۲ مرکب است: .
- عرض از مبدأ (محل قطع محور)
جایی که نمودار یک محور را قطع میکند. خط محور را در قطع میکند.
ف
- فاکتوریل
حاصلضرب همهٔ عددهای طبیعی از ۱ تا ، که نوشته میشود. طبق تعریف .
مثال:
ق
- قدرمطلق
فاصلهٔ یک عدد از صفر روی محور اعداد، پس هرگز منفی نیست. بین دو خط عمودی نوشته میشود.
مثال: و .
- قضیهٔ فیثاغورس
در مثلث قائمالزاویه ، که وتر است.
مثال: ضلعهای قائمِ ۳ و ۴ وتری برابر میدهند.
- قطر
پارهخطی که از مرکز دایره میگذرد و از یک طرف به طرف دیگر میرسد؛ دو برابر شعاع.
ک
- کسر
بخشی از یک کل، که به صورت یک عدد روی عدد دیگر نوشته میشود: .
- کسر ناسره
کسری که صورتش بزرگتر یا مساوی مخرجش است.
مثال:
- کسینوس
در مثلث قائمالزاویه، ضلع مجاور تقسیم بر وتر: .
- کوچکترین مضرب مشترک (ک.م.م)
کوچکترین عدد مثبتی که مضرب دو یا چند عدد باشد.
مثال:
گ
- گرادیان (شیب)
نام دیگری برای شیب: یک خط چقدر تند است.
ل
- لگاریتم
توانی که باید پایه را به آن رساند تا عددی به دست آید: یعنی .
مثال: چون .
م
- ماتریس
جدولی مستطیلی از عددها که در سطرها و ستونها چیده شدهاند.
- ماتریس وارون
ماتریس که اگر در ضرب شود ماتریس همانی میدهد. فقط وقتی وجود دارد که .
- متغیر
حرفی که به جای عددی متغیر یا نامعلوم مینشیند.
مثال: در ، و متغیرند.
- مثلث متساویالاضلاع
مثلثی که هر سه ضلعش برابر و هر سه زاویهاش است.
- مثلث متساویالساقین
مثلثی با دو ضلع برابر که دو زاویهٔ روبهروی آنها هم برابرند.
- مجانب
خطی که نمودار با بزرگ شدن یا هر چه بیشتر به آن نزدیک میشود اما به آن نمیرسد.
مثال: مجانبهای و دارد.
- محور تقارن
خطی که یک شکل یا نمودار را به دو نیمهٔ قرینه تقسیم میکند. برای این خط است.
- محیط
فاصلهٔ کل دور تا دور یک شکل.
مثال: مستطیل ۵ در ۳ محیطی برابر دارد.
- محیط دایره
فاصلهٔ دور تا دور دایره: ، که شعاع است.
مثال: دایرهای به شعاع ۵ سانتیمتر دارای سانتیمتر است.
- مختصات
یک جفت عدد که مکان یک نقطه را نشان میدهد: اول افقی، بعد عمودی.
- مخرج
عدد پایین کسر: کل به چند قسمت مساوی تقسیم شده است.
مثال: در مخرج ۸ است.
- مخرج مشترک
مخرجی مشترک که جمع یا مقایسهٔ کسرها را ممکن میکند. کوچکترین آن، ک.م.م مخرجهاست.
مثال:
- مُد
مقداری که بیشتر از همه در مجموعهٔ دادهها تکرار میشود. ممکن است بیش از یکی باشد.
- مساحت
مقدار سطح همواری که یک شکل میپوشاند، بر حسب واحد مربع.
مثال: مستطیلی به ابعاد ۵ در ۳ سانتیمتر مساحتی برابر دارد.
- مساحت رویه
مساحت کل همهٔ وجهها یا سطحهای خمیدهٔ یک جسم سهبعدی.
مثال: مکعبی به ضلع ۲ مساحت رویهای برابر دارد.
- مشتق
آهنگ تغییر یک تابع، یا شیب نمودار آن در یک نقطه. برای برابر است.
مثال: مشتق برابر است.
- مضرب
حاصل ضرب یک عدد در یک عدد صحیح.
مثال: مضربهای ۶: ۶، ۱۲، ۱۸، ۲۴، …
- معادله
گزارهای که میگوید دو عبارت برابرند و با علامت مساوی به هم وصل شدهاند.
مثال:
- معادلهٔ خطی
معادلهای که توان متغیر در آن ۱ است. نمودارش یک خط راست است.
مثال: نتیجه میدهد .
- معادلهٔ درجهٔ دوم
معادلهای به شکل با . جوابها: .
- معکوس
۱ تقسیم بر یک عدد؛ با وارونه کردن کسر به دست میآید.
مثال: معکوس برابر است.
- میانگین (شاخص مرکزی)
یک مقدار که مجموعهای از دادهها را نمایندگی میکند. معمولاً منظور میانگین حسابی است، اما میانه و مُد هم شاخص مرکزیاند.
- میانگین حسابی
مجموع مقادیر تقسیم بر تعداد آنها.
مثال: میانگین ۲، ۴ و ۹ برابر است.
- میانه
مقدار وسط وقتی دادهها مرتباند؛ اگر تعداد زوج باشد، میانگین دو مقدار وسط.
مثال: میانهٔ ۳، ۸، ۱، ۶ برابر است.
ن
- نامعادله
گزارهای که میگوید یک مقدار کوچکتر از ()، بزرگتر از ()، حداکثر () یا حداقل () مقدار دیگری است.
مثال: نتیجه میدهد .
- نسبت
مقایسهٔ دو مقدار، که به صورت نوشته میشود.
مثال: ۶ پسر و ۴ دختر یعنی .
- نقطهٔ وسط
نقطهای دقیقاً میان دو نقطه: .
- نما (توان)
عدد کوچک بالای توان: نشان میدهد پایه چند بار در خودش ضرب میشود.
مثال:
- نماد علمی
نوشتن یک عدد به صورت با و صحیح.
مثال:
- نمرهٔ z
اینکه یک مقدار چند انحراف معیار از میانگین فاصله دارد: .
و
- وتر
بلندترین ضلع مثلث قائمالزاویه، روبهروی زاویهٔ قائمه.
ی
- یکجملهای
چندجملهایای با یک جمله.
مثال: